Khóa & Treo thẻ an toàn (LOTO) trong ngành năng lượng và điện lực

KHÓA & TREO THẺ AN TOÀN (LOTO) TRONG NGÀNH NĂNG LƯỢNG VÀ ĐIỆN LỰC

I. Bối cảnh triển khai và Sự cần thiết

Là ngành công nghiệp huyết mạch của nền kinh tế quốc dân, ngành năng lượng và điện lực đảm nhận sứ mệnh then chốt trong việc bảo đảm an ninh năng lượng và hỗ trợ phát triển kinh tế.

1. Đặc điểm cốt lõi của ngành:

Ngành năng lượng và điện lực sở hữu danh mục Năng lượng nguy hiểm (Hazardous Energy) đa dạng (bao gồm điện năng, cơ năng, nhiệt năng, thủy lực, khí động năng và hóa năng). Đồng thời, các kịch bản làm việc rất phức tạp (như tại nhà máy điện, trạm biến áp, bảo trì đường dây truyền tải...), rủi ro tập trung cao độ trong suốt quá trình bảo trì và sửa chữa. Do đó, việc triển khai hiệu quả LOTO là biện pháp then chốt để giảm thiểu rủi ro tai nạn.

2. Tầm quan trọng của việc cách ly nguồn năng lượng:

Nếu các nguồn năng lượng nguy hiểm nêu trên không được cách ly hiệu quả trong quá trình sửa chữa và bảo dưỡng, có thể dẫn đến các tai nạn nghiêm trọng như bỏng điện, kẹt cơ khí, va đập thủy lực, rò rỉ hóa chất, thậm chí gây hư hỏng thiết bị và tử vong. Vì vậy, "Cách ly nguồn năng lượng + LOTO" chính là tuyến phòng thủ cốt lõi cho an toàn của ngành.

II. Các điểm cách ly tham khảo

III. Lợi ích khi triển khai

1. Về khía cạnh an toàn:

Giảm thiểu rủi ro tai nạn do thiết bị khởi động bất ngờ hoặc rò rỉ năng lượng; bảo vệ an toàn tính mạng cho nhân viên và giảm thiểu hư hỏng thiết bị.

2. Về khía cạnh tuân thủ:

Đáp ứng các yêu cầu của tiêu chuẩn quốc tế như OSHA, IEC cũng như các quy định pháp luật trong nước như Luật An toàn, vệ sinh lao động, Quy trình an toàn điện và các quy định chuyên ngành khác, nhằm tránh các hình phạt vi phạm pháp lý.

3. Về khía cạnh vận hành:

Giảm thời gian dừng máy do sự cố, nâng cao hiệu suất vận hành; đồng thời cải thiện tinh thần an toàn của nhân viên, xây dựng văn hóa an toàn vững mạnh hơn.

4. Trách nhiệm doanh nghiệp:

Thể hiện cam kết của doanh nghiệp đối với "An toàn xuất sắc", tăng cường sự tin tưởng của nhân viên, các cơ quan quản lý và xã hội đối với doanh nghiệp.

Việc tuân thủ các thực hành này không chỉ bảo vệ nhân viên mà còn thể hiện cam kết của doanh nghiệp trong việc xây dựng văn hóa an toàn và cải tiến liên tục.

IV. Đề xuất Thiết bị khóa an toàn LOTO

Dưới đây là bảng tổng hợp Đề xuất Thiết bị khóa an toàn LOTO dành riêng cho ngành Năng lượng và Điện lực, tập trung vào khả năng cách điện và độ bền trong môi trường trạm biến áp, nhà máy điện.

DANH MỤC THIẾT BỊ KHÓA & TREO THẺ AN TOÀN (LOTO) CHUYÊN DỤNG

💡 Lưu ý thực tế cho Chuyên gia EHS ngành Điện:

- Quy định về màu sắc: Trong ngành điện lực Việt Nam, nên phân loại màu khóa để tránh nhầm lẫn:

+ Màu Đỏ: Nhân viên thực hiện trực tiếp (Authorized Employee).

+ Màu Vàng: Nhân viên bị ảnh hưởng/Nhân viên vận hành (Affected Employee).

+ Màu Cam/Xanh: Dành cho nhà thầu bên ngoài.

- Hệ thống Chìa khóa: Tuyệt đối sử dụng hệ thống KD (Keyed Different - Mỗi khóa một chìa duy nhất). Không dùng chìa chủ (Master Key) trong các quy trình LOTO tiêu chuẩn trừ trường hợp khẩn cấp đặc biệt.

- Môi trường khắc nghiệt: Đối với các trạm biến áp ngoài trời, ưu tiên chọn thiết bị khóa có khả năng chống tia UV và chống ăn mòn muối biển (nếu gần biển).

Quy Trình Khóa & Treo Thẻ An Toàn (LOTO) Chi Tiết Cho Trạm Biến Áp

Quy trình này được xây dựng dựa trên tiêu chuẩn OSHA 1910.147 (Control of Hazardous Energy), QCVN 01:2021/BCT (Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về an toàn điện), TCVN 7447-1:2010 (Hệ thống lắp đặt điện hạ thế), Quy trình an toàn điện lực Việt Nam (do EVN ban hành) và thực tiễn triển khai tại các trạm biến áp 110kV, 220kV, 500kV ở Việt Nam (như các trạm thuộc Tổng công ty Điện lực miền Nam, miền Bắc, miền Trung).

Mục tiêu: Bảo vệ nhân viên khỏi các nguồn năng lượng nguy hiểm trong quá trình bảo dưỡng, sửa chữa, kiểm tra trạm biến áp (ví dụ: thay thế sứ cách điện, kiểm tra máy cắt, bảo dưỡng máy biến áp, kiểm tra thanh cái, thay thế rơ le bảo vệ…).

Trạm biến áp có nguy cơ cao nhất là điện năng cao áp (điện giật chết người ngay cả khi chạm nhẹ), điện dung tích tụ, năng lượng cơ học từ máy cắt, và năng lượng nhiệt từ hồ quang. Chỉ nhân viên được ủy quyền (đã được đào tạo và cấp thẻ an toàn điện) mới thực hiện LOTO. Phải lập kế hoạch LOTO riêng cho từng hạng mục công việc và phối hợp chặt chẽ với bộ phận vận hành lưới điện.

1. Yêu Cầu Chung:

- Lập kế hoạch LOTO cụ thể cho từng trạm biến áp (danh sách điểm cách ly, sơ đồ một đường, thứ tự thao tác).

- Sử dụng thiết bị khóa an toàn chuyên dụng cho điện lực (ổ khóa an toàn cách điện, màu đỏ, chìa khóa riêng biệt, không sao chép).

- Áp dụng khóa nhóm (group lockout) với hộp khóa nhóm khi có nhiều nhóm thợ (điện cao áp, rơ le, cơ khí).

- Phối hợp với trung tâm điều độ (A0/A1/A2) để xin lệnh cắt điện, đóng cắt cách ly và xác nhận an toàn.

- Thông báo trước cho tất cả nhân viên bị ảnh hưởng (ít nhất 24 giờ, trừ trường hợp khẩn cấp).

- Ghi chép đầy đủ hồ sơ LOTO (lệnh cắt điện, người thực hiện, thời gian khóa/tháo, kết quả kiểm tra).

2. Các Bước Quy Trình LOTO Cho Trạm Biến Áp (Dạng Từng Bước):

Bước 1:Chuẩn Bị (Preparation)

- Xác định tất cả nguồn năng lượng nguy hiểm:

+ Điện năng cao áp (đường dây vào/ra, thanh cái, máy biến áp)

+ Điện dung tích tụ (trong tụ điện, cáp, máy biến áp)

+ Cơ năng (máy cắt SF6, dao cách ly)

+ Nhiệt năng (hồ quang khi đóng cắt).

- Kiểm tra sơ đồ một đường trạm biến áp, danh sách điểm cách ly (dao cách ly, máy cắt, aptomat, cầu dao phụ tải).

- Xin lệnh cắt điện từ trung tâm điều độ (lệnh cắt, đóng cắt cách ly).

- Chuẩn bị thiết bị: ổ khóa an toàn cách điện, thiết bị khóa dao cách ly/máy cắt, thẻ cảnh báo, que đo điện áp cao (hot stick), multimeter, dụng cụ phóng điện tích tụ.

Bước 2: Cắt Điện & Xác Nhận Không Điện (Shutdown & Verification)

- Thực hiện cắt điện theo lệnh điều độ (mở máy cắt, mở dao cách ly).

- Kiểm tra bằng que đo điện áp cao (hot stick) tại tất cả các pha để xác nhận không còn điện áp.

- Đợi ít nhất 5 phút sau khi cắt để điện dung tự phóng (hoặc phóng chủ động nếu cần).

Bước 3: Cách Ly Nguồn Năng Lượng (Energy Isolation):

- Mở và khóa tất cả dao cách ly, máy cắt, aptomat liên quan đến khu vực làm việc.

- Treo biển “CẤM ĐÓNG – ĐANG BẢO DƯỠNG” tại các điểm dao cách ly/máy cắt.

- Phóng điện tích tụ (nối đất tạm thời các pha bằng dây nối đất di động).

- Nối đất cố định tại các điểm cách ly (sử dụng thanh nối đất đạt chuẩn).

Bước 3: Áp Dụng Khóa Và Thẻ (Lockout/Tagout Application):

- Gắn thiết bị khóa an toàn tại mọi điểm cách ly (khóa dao cách ly, khóa máy cắt, khóa aptomat).

- Treo thẻ cảnh báo an toàn rõ ràng: “KHÔNG ĐÓNG – ĐANG BẢO DƯỠNG TRẠM BIẾN ÁP” Tên người khóa – Bộ phận – Lý do – Thời gian – SĐT liên lạc.

- Sử dụng hộp khóa nhóm cho các nhóm thợ; mỗi người gắn ổ khóa cá nhân.

Bước 4: Kiểm Tra Và Xử Lý Năng Lượng Tích Trữ (Stored Energy Check And Relief):

- Đo điện áp lại bằng que đo cao áp và multimeter để xác nhận 0V.

- Kiểm tra nối đất: đo điện trở nối đất < 0,1 Ω.

- Xác nhận không còn áp suất khí SF6 (nếu máy cắt SF6).

- Lặp lại đo nếu cần (đặc biệt với cáp dài hoặc tụ điện lớn).

Bước 5: Xác Nhận Cách Ly (Verification Of Isolation):

- Thử đóng máy cắt/dao cách ly bằng điều khiển từ xa hoặc tại chỗ (không được đóng được do đã khóa).

- Kiểm tra trực quan: dao cách ly ở vị trí mở, khóa an toàn đã gắn, nối đất đã lắp.

- Nếu không đạt, quay lại bước cách ly khắc phục.

Bước 6: Thực Hiện Công Việc (Perform The Work):

- Tiến hành bảo dưỡng (thay sứ, kiểm tra rơ le, vệ sinh máy biến áp…).

- Giám sát liên tục: đặt biển cảnh báo, sử dụng PPE đầy đủ (găng tay cách điện 20kV+, giày cách điện, quần áo chống hồ quang).

- Nếu công việc kéo dài, kiểm tra lại LOTO mỗi ca và chuyển giao khóa nhóm.

Bước 7: Phục Hồi Thiết Bị (Restoration):

- Kiểm tra khu vực sạch sẽ, rút hết công cụ, tháo nối đất tạm.

- Thông báo hoàn tất cho trung tâm điều độ.

- Tháo thẻ và khóa (chỉ người gắn mới tháo khóa cá nhân; trong nhóm, tháo theo thứ tự sign out).

- Thực hiện đóng điện theo lệnh điều độ (đóng dao cách ly, đóng máy cắt, kiểm tra từng bước).

- Ghi chép hoàn tất vào hồ sơ LOTO và báo cáo điều độ.

Cảnh Báo An Toàn (WARNING):

- KHÔNG BAO GIỜ làm việc trên thiết bị cao áp nếu chưa xác nhận 0V bằng que đo điện áp cao – điện giật cao áp có thể gây tử vong ngay lập tức.

- Luôn tuân thủ nguyên tắc “5 bước an toàn điện”: cắt điện – khóa – kiểm tra không điện – nối đất – treo biển.

- Đào tạo định kỳ (ít nhất 1 lần/năm) và diễn tập LOTO trạm biến áp là bắt buộc để tuân thủ Luật An toàn, vệ sinh lao động Việt Nam và quy định của EVN.

Quy trình này nên được điều chỉnh chi tiết dựa trên cấp điện áp và thiết kế cụ thể của từng trạm biến áp (110kV, 220kV, GIS hay AIS), và sử dụng làm tài liệu đào tạo, SOP hoặc dán tại phòng điều khiển trạm.