Triển khai Lockout Tagout (LOTO) trong nhà máy: Case study thực tế từ cơ khí nặng

Triển khai LOTO thành công: Từ "Tai nạn liên tiếp" đến "Không tai nạn"chỉ sau 1 năm 

Case study thực tế tại nhà máy cơ khí nặng Việt Nam

Trong môi trường sản xuất công nghiệp nặng, Khóa & Treo thẻ an toàn (Lockout/Tagout – LOTO) không chỉ là yêu cầu pháp lý mà còn là giải pháp mang lại sự thay đổi thực sự về an toàn và hiệu suất vận hành.

Dưới đây là câu chuyện thực tế của một nhà máy sản xuất máy công cụ lớn và thiết bị luyện kim – nơi từng đối mặt với nhiều tai nạn nghiêm trọng trong bảo trì, nhưng chỉ sau 12 tháng triển khai LOTO bài bản đã đạt được zero accident trong hoạt động bảo trì – sửa chữa, đồng thời nâng cao đáng kể hiệu quả sản xuất.

I. Bối cảnh: Chuyển mình từ "Tai nạn liên tiếp" đến "Không tai nạn"

Nhà máy cơ khí này chuyên sản xuất máy công cụ cỡ lớn và thiết bị luyện kim. Xưởng lắp ráp có 32 máy dập lớn, 16 dây chuyền hàn với hơn 500 lượt bảo trì thiết bị mỗi năm. Trước năm 2021, do không thực hiện LOTO đúng quy chuẩn, nhà máy đã xảy ra nhiều tai nạn nghiêm trọng:

- Năm 2019: Một nhân viên bảo trì đang hiệu chỉnh máy dập, đồng nghiệp vô tình nhấn nút khởi động khiến bàn tay phải của anh bị khuôn dập nát, thương tật cấp độ 8.

- Năm 2020: Khi bảo trì robot hàn, nguồn khí nén không được ngắt, cánh tay robot đột ngột cử động làm hỏng bộ đồ gá chính xác trị giá 200 triệu đồng.

Tai nạn xảy ra thường xuyên không chỉ gây thương vong và hư hỏng thiết bị, mà còn làm giảm sút tinh thần làm việc của công nhân và gây chậm trễ kế hoạch sản xuất. Năm 2021, nhà máy đưa hệ thống LOTO vào vận hành, thiết lập quy trình chuyên biệt cho "Máy dập, Robot hàn và Hệ thống thủy lực". Chỉ sau 1 năm, nhà máy đã đạt mục tiêu "Không tai nạn trong bảo trì, sửa chữa" và rút ngắn thời gian bảo trì trung bình mỗi lần thêm 25 phút. Kinh nghiệm cốt lõi nằm ở việc: Chia nhỏ LOTO thành "Quy trình 5 bước chuẩn hóa" để mọi nhân viên đều có thể "thực hiện theo sơ đồ".

II. Quy trình LOTO 5 bước chuẩn hóa – áp dụng cho thay khuôn máy dập (thiết bị rủi ro cao nhất)

Máy dập là một trong những thiết bị rủi ro cao nhất, với đầu dập nặng 5 tấn, áp lực dập lên tới 1000kN và tồn tại hai loại Năng lượng nguy hiểm (Hazardous Energy) ẩn tàng: năng lượng thủy lực tích lũy và quán tính động cơ. Quy trình LOTO khi thay khuôn như sau:

(1) Bước 1: Giai đoạn chuẩn bị — Xác định nguồn năng lượng và danh mục công cụ

Trước khi thay khuôn 1 giờ, tổ trưởng tổ chức "Cuộc họp xác nhận 3 bên" (Nhân viên vận hành, Nhân viên bảo trì, Nhân viên an toàn) để hoàn thành hai việc chính:

- Nhận diện nguồn năng lượng: Thông qua Danh mục nguồn năng lượng thiết bị để xác định các loại năng lượng cần cách ly: Nguồn điện chính (380V AC), hệ thống thủy lực (áp suất 16MPa), xi lanh cân bằng (áp suất khí nén dư). Bản đồ phân bố nguồn năng lượng được dán trực tiếp trên thiết bị, dùng màu Đỏ, Vàng, Xanh để đánh dấu các điểm năng lượng rủi ro Cao, Trung bình và Thấp.

- Chuẩn bị công cụ: Chuẩn bị Thiết bị khóa an toàn (Lockout Device) chuyên dụng: Khóa Aptomat (khóa công tắc nguồn chính), khóa van thủy lực, khóa khí nén; cùng với Thẻ cảnh báo an toàn (Tagout Device) "Cấm khởi động" (ghi rõ nội dung công việc, người chịu trách nhiệm, thời gian hoàn thành dự kiến) và thiết bị kiểm tra năng lượng (vạn năng kế, đồng hồ đo áp suất).

Điểm mấu chốt: Công cụ phải được cấp phát đích danh. Mỗi Ổ khóa an toàn (Safety Padlock) của nhân viên có mã số duy nhất gắn liền với thông tin cá nhân, đảm bảo nguyên tắc "Ai khóa, người đó giữ chìa và chịu trách nhiệm".

(2) Bước 2: Tắt máy và Thông báo — Cắt vận hành và thông tin cho các bên liên quan

- Tắt máy bình thường: Nhân viên vận hành tắt máy theo quy trình, xác nhận đầu dập ở vị trí "điểm chết trên", nhấn nút dừng khẩn cấp và xoay khóa.

- Thông báo toàn diện: Thông báo qua loa xưởng và nhóm Zalo nội bộ: "Máy dập số X bảo trì thay khuôn từ 13:00 - 15:00, cấm khởi động", đồng thời thiết lập rào chắn cảnh báo trong phạm vi 3m quanh thiết bị.

Lưu ý: Một nhà máy phụ tùng ô tô từng xảy ra tai nạn do "không thông báo cho ca đêm". Nhân viên ca ngày chưa hoàn thành bảo trì, nhân viên ca đêm không biết nên đã khởi động máy gây tai nạn. Vì vậy, "Thông báo phải bao phủ tất cả các ca và các bên liên quan" là điều kiện tiên quyết của LOTO.

(3) Bước 3: Cách ly nguồn năng lượng — Khóa vật lý + Giải phóng năng lượng dư

Đây là khâu cốt lõi của LOTO, thực hiện theo thứ tự "Chính trước phụ sau, áp cao trước áp thấp sau":

- Khóa nguồn điện chính: Nhân viên bảo trì ngắt Aptomat nguồn chính, dùng thiết bị khóa Aptomat chuyên dụng luồn qua lỗ khóa cần gạt để không thể đóng điện lại, sau đó treo Thẻ cảnh báo an toàn "Đang bảo trì, cấm đóng điện", điền đầy đủ thông tin người khóa và thời gian.

- Cách ly hệ thống thủy lực: Đóng van tổng trạm thủy lực, dùng thiết bị khóa van cố định tay gạt ở vị trí "Đóng", treo thẻ cảnh báo. Sau đó mở van xả áp hệ thống, đợi đồng hồ áp suất về "0 MPa" mới tháo đầu nối đường ống và dùng nút bịt để tránh rò rỉ dầu.

- Giải phóng năng lượng dư: Đối với áp suất khí còn lại trong xi lanh cân bằng, mở từ từ van xả khí, dùng đồng hồ xác nhận áp suất về "0". Đồng thời quay bánh đà động cơ bằng tay để giải phóng quán tính, đảm bảo đầu dập không có rủi ro tự rơi.

Hành động quan trọng: Sau khi hoàn thành mỗi điểm cách ly, BẮT BUỘC phải kiểm tra bằng công cụ xác nhận: dùng vạn năng kế kiểm tra điện áp, dùng đồng hồ áp suất xác nhận áp suất thủy lực/khí nén bằng không, tránh tình trạng "đóng giả tạo" hoặc "sót điểm cách ly".

(4) Bước 4: Thực hiện công việc và Giám sát — Duy trì trạng thái cách ly

Trong suốt quá trình thay khuôn, phải tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc "3 không": Không tự ý tháo ổ khóa, Không che lấp thẻ cảnh báo, Không tự ý thay đổi trạng thái cách ly. Nếu cần khởi động tạm thời (ví dụ: dập thử), phải thực hiện quy trình "Mở khóa - Thử nghiệm - Tái khóa":

- Tất cả nhân viên tháo ổ khóa cá nhân, tổ trưởng thống nhất mở khóa nguồn điện chính.

- Xác nhận tất cả nhân viên đã rút về khu vực an toàn; sau khi thử xong phải lập tức thực hiện lại quy trình "Tắt máy - Cách ly".

- Quá trình thử máy phải ghi vào Nhật ký LOTO, ghi rõ nguyên nhân, thời gian và người tham gia.

(5) Bước 5: Mở khóa và Phục hồi — Rút lui có trật tự sau khi xác nhận an toàn

Sau khi hoàn thành thay khuôn, giải tỏa cách ly theo thứ tự ngược lại:

- Dọn dẹp hiện trường: Kiểm tra không còn công cụ bỏ quên trong máy, nhân viên đã rút hết, khuôn lắp đúng vị trí, thiết bị che chắn an toàn còn nguyên vẹn.

- Mở khóa từng bước: Người thực hiện khóa trực tiếp tháo ổ khóa — tháo khóa khí nén, khóa van thủy lực trước, cuối cùng là khóa nguồn điện chính. Mỗi bước đều phải xác nhận bằng lời nói: "Đã hoàn thành, đồng ý mở khóa".

- Kiểm tra chức năng: Nhân viên vận hành chạy thử máy không tải, kiểm tra tình trạng vận hành. Sau khi xác nhận bình thường thì thông báo "Kết thúc bảo trì, thiết bị hoạt động trở lại", tháo rào chắn và thẻ cảnh báo.

Hồ sơ quan trọng: Nhật ký LOTO phải có chữ ký xác nhận của 3 bên: Nhân viên vận hành, Nhân viên bảo trì và Nhân viên an toàn để lưu trữ làm cơ sở truy xuất.

Kết quả: Những con số biết nói

Sau 01 năm áp dụng hệ thống LOTO chuẩn hóa, nhà máy đã đạt được những chỉ số ấn tượng:

III. Biện pháp đảm bảo: Biến LOTO từ "Quy trình" thành "Thói quen"

Nhà máy triển khai thành công nhờ 3 biện pháp hỗ trợ:

- Đào tạo trực quan: Thiết lập "Khu thực hành LOTO" tại xưởng, dùng thiết bị mô phỏng hậu quả tai nạn khi không khóa nguồn năng lượng. Nhân viên mới phải vượt qua 3 bài kiểm tra thực hành: Nhận diện năng lượng, Sử dụng khóa và Xử lý tình huống khẩn cấp mới được làm việc.

- Chuẩn hóa công cụ: Thành lập "Trung tâm quản lý khóa", phân khu lưu trữ khóa theo loại thiết bị, ghi chép lịch sử sử dụng để tránh thất lạc hoặc dùng sai.

- Giám sát và Khuyến khích: Tổ trưởng kiểm tra việc thực hiện LOTO hàng giờ, phát hiện sai sót sẽ chấn chỉnh ngay và gắn với KPI tổ đội. Đồng thời lập giải thưởng "Ngôi sao An toàn" cho nhân viên không vi phạm trong 3 tháng liên tiếp.

IV. Hiệu quả triển khai: Nâng cao cả An toàn và Hiệu suất

- An toàn: Giai đoạn 2021-2023, tai nạn bảo trì tại xưởng dập giảm từ 3 vụ/năm xuống 0 vụ. Chi phí bồi thường tai nạn lao động tiết kiệm hơn 3 tỷ đồng.

- Hiệu suất: Thời gian lãng phí do "xác nhận trạng thái thiết bị chồng chéo" giảm xuống, thời gian thay khuôn trung bình giảm từ 95 phút xuống 70 phút. Năng suất tháng tăng 8%.

- Quản lý: Nhật ký LOTO trở thành cơ sở truy xuất vấn đề. Năm 2022, nhờ phân tích hồ sơ, nhà máy phát hiện 3 van thủy lực bị "rò rỉ trong" dù đã đóng, giúp bảo trì kịp thời tránh tai nạn tiềm ẩn.

V. Bài học cốt lõi: Chi tiết quyết định thành bại

Trường hợp trên chứng minh rằng, mấu chốt của LOTO không phải là "có khóa hay không", mà là "khóa đúng vị trí, khóa chặt trạng thái và kiểm soát toàn trình". Các doanh nghiệp cần tránh 3 sai lầm:

- Không làm kiểu "cào bằng": Thiết bị điện, thiết bị đặc thù, hệ thống hóa chất có nguồn năng lượng khác nhau, cần quy trình riêng, không thể rập khuôn máy móc.

- Không làm kiểu "hình thức": Dùng dây thép, băng keo thay cho ổ khóa chuyên dụng hoặc treo thẻ mà không khóa thực tế là "LOTO giả", cực kỳ nguy hiểm vì gây tâm lý chủ quan.

- Không thực hiện "một lần rồi thôi": Phải tạo thành vòng lặp quản lý thông qua đào tạo, giám sát và kiểm tra để "Khóa trước khi làm" trở thành phản xạ tự nhiên của nhân viên.

Đúng như Trưởng phòng An toàn nhà máy chia sẻ: "Mỗi bước của LOTO đều được đổi bằng bài học từ những tai nạn trong quá khứ — thiếu một bước là thêm một rủi ro; thêm một phần nghiêm túc là thêm một phần an toàn."