Khóa & Treo thẻ an toàn (LOTO) trong ngành đồ uống

LOTO ngành đồ uống – Giải pháp khóa & treo thẻ an toàn chuẩn OSHA cho nhà máy đồ uống

I. Bối cảnh triển khai và Sự cần thiết

Ngành đồ uống là ngành công nghiệp thiết yếu gắn liền với tiêu dùng dân sinh, đồng thời là thành phần quan trọng của thị trường tiêu dùng Việt Nam, đáp ứng nhu cầu nước uống hàng ngày và các kịch bản tiêu dùng đa dạng. Năm 2024, tổng giá trị sản lượng ngành đồ uống Trung Quốc vượt mức 850 tỷ Nhân dân tệ, tăng 5,1% so với cùng kỳ năm ngoái; trong đó ba nhóm sản phẩm cốt lõi là nước đóng chai, đồ uống có ga và nước trái cây chiếm hơn 60%. Thị trường nước đóng chai đạt quy mô 2400 tỷ Nhân dân tệ, duy trì đà tăng trưởng ổn định. Đồng thời, các dòng đồ uống tốt cho sức khỏe trở thành điểm tăng trưởng mới với mức tăng hơn 15% cho các sản phẩm ít đường/không đường, đồ uống có nguồn gốc thực vật và đồ uống chứa lợi khuẩn, phù hợp với xu hướng nâng cấp tiêu dùng.

1. Đặc điểm cốt lõi của ngành:

Ngành đồ uống có các đặc thù điển hình như: “Mức độ tự động hóa cao (máy thổi chai PET, dây chuyền chiết rót, máy dán nhãn vận hành liên tục); mật độ thiết bị nhiệt độ cao dày đặc (máy tiệt trùng UHT, máy thanh trùng Pasteurized); tính ăn mòn của đồ uống có tính axit và kiềm (đồ uống có ga, nước trái cây); yêu cầu tính liên tục cực cao trong mùa cao điểm (mùa hè)”.

Trong các tình huống bảo trì và sửa chữa (như thay màng co dây chuyền chiết rót, vệ sinh máy tiệt trùng, bảo dưỡng máy thổi chai), Năng lượng nguy hiểm (Hazardous Energy) kết hợp đồng thời với các yếu tố về “An toàn thực phẩm và Hiệu suất sản xuất”. Nếu không thực hiện Cách ly nguồn năng lượng (ví dụ: dây chuyền chiết rót chưa ngắt điện, máy tiệt trùng chưa hạ nhiệt), rất dễ dẫn đến “kẹp cuốn cơ khí, bỏng nhiệt độ cao, hư hỏng thiết bị do ăn mòn”. Ngoài ra, việc này còn có nguy cơ gây ô nhiễm lô hàng (ví dụ: dị vật rơi vào đường ống chiết rót trong quá trình bảo trì). LOTO chính là hàng rào phòng thủ kiên cố cho: “An toàn nhân sự + An toàn thực phẩm + Đảm bảo sản xuất”.

2. Các loại năng lượng nguy hiểm:

- Năng lượng cốt lõi: Điện năng (động cơ dây chuyền chiết rót, hệ thống điều khiển máy thổi chai); Cơ năng (xích tải truyền động, bộ phận ép cụm chiết rót); Nhiệt năng (máy tiệt trùng UHT, máy màng co nhiệt); Khí nén (nguồn khí áp suất cao của máy thổi chai PET, tay gắp khí nén).

- Năng lượng phụ trợ: Thủy lực (thiết bị nâng hạ dây chuyền chiết rót); Rủi ro ăn mòn hóa học (tồn dư đồ uống tính axit/kiềm gây rỉ sét thiết bị, gián tiếp làm tăng xác suất mất kiểm soát năng lượng).

II. Các điểm cách ly tham khảo

Dưới đây là bảng “Các điểm cách ly năng lượng tham khảo”, được chuẩn hóa theo LOTO – OSHA, trình bày dễ dùng cho đào tạo, SOP và treo bảng tại nhà máy đồ uống.

III. Lợi ích khi triển khai

- Bảo vệ an toàn ba lớp: Bảo vệ nhân viên khỏi tai nạn kẹp cuốn cơ khí, bỏng nhiệt; tránh hư hỏng các thiết bị cốt lõi như máy chiết rót, máy thổi chai; ngăn ngừa dị vật bảo trì hoặc tồn dư đồ uống gây ô nhiễm thành phẩm, đáp ứng nhu cầu an toàn “Con người + Thực phẩm + Thiết bị”.

- Tuân thủ quy định và chứng nhận: Đáp ứng các yêu cầu của OSHA, ISO và các luật định sở tại (như Luật An toàn lao động, các tiêu chuẩn GB, Luật An toàn thực phẩm). Đối với doanh nghiệp đồ uống, việc đạt được chứng nhận cấp phép sản xuất thực phẩm (SC) là bắt buộc, và sự tuân thủ LOTO là một hạng mục kiểm duyệt then chốt trong quy trình này.

- Đảm bảo hiệu suất sản xuất: Thông qua việc lập kế hoạch “LOTO lệch giờ + Kết nối dây chuyền dự phòng” (ví dụ: bảo trì đêm khuya trong mùa cao điểm, kích hoạt dây chuyền dự phòng), giúp giảm thời gian dừng máy, tránh tổn thất năng suất mùa cao điểm. Đồng thời, quy trình LOTO chuẩn hóa giúp rút ngắn thời gian bảo trì (như khi thay màng co dây chuyền chiết rót).

- Nâng cao niềm tin thương hiệu: Nâng cao trình độ quản lý an toàn và an toàn thực phẩm giúp tăng cường niềm tin của người tiêu dùng (nhãn dán “Không tai nạn lao động + Không ô nhiễm” giúp tạo sự khác biệt cho thương hiệu). Đồng thời, đáp ứng yêu cầu gia nhập chuỗi cung ứng của các siêu thị lớn và khách hàng xuất khẩu (như Đông Nam Á, EU).

Việc tuân thủ các thực hành này không chỉ bảo vệ nhân viên mà còn thể hiện cam kết của doanh nghiệp trong việc xây dựng văn hóa an toàn và cải tiến liên tục.

IV. Đề xuất Thiết bị khóa an toàn LOTO

Dưới đây là bảng tổng hợp Đề xuất Thiết bị khóa an toàn (LOTO) được thiết kế chuyên biệt cho các khu vực vận hành trong nhà máy đồ uống, giúp bộ phận An toàn (EHS) và Bảo trì dễ dàng lựa chọn thiết bị phù hợp.

BẢNG ĐỀ XUẤT THIẾT BỊ KHÓA AN TOÀN (LOTO)

⚠ Nguyên tắc lựa chọn thiết bị LOTO trong nhà máy đồ uống:

- Kháng hóa chất: Ưu tiên vật liệu nhựa Zenex™ hoặc thép không gỉ cho các khu vực có hóa chất tẩy rửa (CIP) hoặc đồ uống có tính axit.

- Khả năng chịu nhiệt: Các thiết bị khóa tại khu vực máy tiệt trùng UHT hoặc máy màng co nhiệt phải chịu được nhiệt độ cao mà không biến dạng.

- Hệ thống chìa khóa: Nên sử dụng hệ thống Chìa chủ (Master Key) cho cấp quản lý và Chìa riêng biệt (Keyed Different) cho từng nhân viên để đảm bảo tính trách nhiệm tối cao.

Quy trình Khóa & Treo thẻ an toàn (LOTO) chi tiết từng bước

Quy trình Khóa & Treo thẻ an toàn (LOTO) được xây dựng dựa trên tiêu chuẩn OSHA 1910.147 (Control of Hazardous Energy) và được áp dụng phổ biến trong các nhà máy công nghiệp tại Việt Nam (bao gồm ngành đồ uống, thực phẩm, dược phẩm). Quy trình tiêu chuẩn thường gồm 6–9 bước tùy theo mức độ phức tạp của thiết bị. Dưới đây là quy trình 6 bước cơ bản được sử dụng rộng rãi nhất, phù hợp cho đào tạo nhân viên được ủy quyền và nhân viên bị ảnh hưởng.

1. Lưu ý quan trọng trước khi thực hiện:

- Chỉ Nhân viên được ủy quyền (Authorized Employee) mới được thực hiện toàn bộ quy trình LOTO.

- Mọi bước phải được thực hiện theo thứ tự nghiêm ngặt.

- Sử dụng thiết bị khóa an toàn và thẻ cảnh báo an toàn đạt chuẩn (khóa cá nhân, thẻ ghi rõ tên, ngày giờ, lý do).

- Trong trường hợp khóa nhóm (Group Lockout), sử dụng hộp khóa nhóm (Group Lockbox) và mỗi người tham gia treo khóa cá nhân.

2. Quy trình LOTO 6 bước chi tiết

Bước 1: Chuẩn bị (Preparation) Nhân viên được ủy quyền phải:

- Xác định tất cả các nguồn năng lượng nguy hiểm của thiết bị (điện, khí nén, thủy lực, nhiệt, cơ học, hóa chất, v.v.).

- Tra cứu danh sách điểm cách ly (Energy Isolation Points List) đã được lập sẵn cho máy/máy móc (ví dụ: aptomat chính, van khí, van nước nóng).

- Xác định loại thiết bị khóa/treo thẻ phù hợp (ổ khóa an toàn, thiết bị khóa van, khóa cáp, v.v.).

- Thông báo cho tất cả Nhân viên bị ảnh hưởng (Affected Employees) rằng thiết bị sẽ được dừng và cách ly để bảo trì.

Bước 2: Thông báo và tắt thiết bị (Notification & Shutdown)

- Thông báo rõ ràng cho tất cả nhân viên trong khu vực về việc dừng máy và lý do.

- Tắt thiết bị theo trình tự vận hành bình thường (theo hướng dẫn nhà sản xuất hoặc SOP vận hành).

- Đảm bảo tất cả các bộ điều khiển (nút bấm, công tắc) được đưa về vị trí OFF/neutral.

Bước 3: Cách ly nguồn năng lượng (Isolation)

- Ngắt hoàn toàn nguồn năng lượng tại các điểm cách ly đã xác định:

+ Tắt aptomat/cầu dao chính.

+ Đóng van khí nén, van hơi, van hóa chất.

+ Ngắt các nguồn cơ học (bánh đà, lò xo, trọng lực).

- Đảm bảo không còn năng lượng được cấp vào thiết bị.

Bước 4: Khóa & Treo thẻ an toàn (Lockout & Tagout) Đây là bước cốt lõi (tên gọi LOTO xuất phát từ đây):

- Sử dụng thiết bị khóa an toàn để cố định các điểm cách ly ở vị trí OFF/đóng (ví dụ: khóa aptomat, khóa van).

- Mỗi Nhân viên được ủy quyền tham gia phải gắn ổ khóa an toàn cá nhân của riêng mình (không dùng chung chìa khóa).

- Treo thẻ cảnh báo an toàn (Tagout) kèm theo:

+ Tên người thực hiện

+ Ngày giờ khóa

+ Lý do khóa (bảo trì, sửa chữa, vệ sinh, v.v.)

+ Thời gian dự kiến hoàn thành

- Thẻ phải dễ nhìn, bền, chống rách/chịu được môi trường nhà máy.

Bước 5: Xả năng lượng dư và xác minh cách ly (Release Stored Energy & Verification)

- Xả hết năng lượng còn tích trữ:

+ Giảm áp suất khí nén/hơi nước.

+ Xả chất lỏng, phóng điện tụ điện.

+ Hạ các bộ phận nâng, chặn bánh đà, giải phóng lò xo.

- Thử nghiệm xác minh:

+ Thử khởi động thiết bị (bấm nút Start) → phải không hoạt động.

+ Kiểm tra bằng đồng hồ đo điện (Zero Voltage Tester) để xác nhận không còn điện.

+ Đảm bảo thiết bị hoàn toàn an toàn trước khi bắt đầu công việc.

Bước 6: Thực hiện công việc bảo trì/sửa chữa

- Bắt đầu công việc chỉ khi đã hoàn thành 5 bước trên.

- Giữ nguyên các khóa và thẻ trong suốt quá trình làm việc.

Quy trình tháo LOTO (Return to Service) – Các bước ngược lại

Khi hoàn tất công việc, chỉ Nhân viên được ủy quyền mới được tháo LOTO:

- Kiểm tra khu vực làm việc: loại bỏ dụng cụ, vật lạ; đảm bảo thiết bị nguyên vẹn.

- Đảm bảo tất cả nhân viên đã rời khỏi khu vực nguy hiểm.

- Thông báo sắp khởi động lại thiết bị.

- Tháo thẻ cảnh báo và ổ khóa an toàn (chỉ người gắn khóa mới được tháo khóa của mình).

- Khởi động lại thiết bị theo trình tự bình thường.

- Kiểm tra vận hành thử → đảm bảo hoạt động bình thường.

Cảnh báo nghiêm trọng 

⚠ Không bao giờ tháo khóa/thẻ của người khác. 

⚠ Không khởi động thiết bị khi còn khóa hoặc thẻ LOTO. 

⚠ Trong trường hợp khẩn cấp hoặc mất chìa khóa, phải có quy trình đặc biệt được phê duyệt bởi quản lý an toàn (ví dụ: cắt khóa, lập biên bản).

Quy trình này cần được đào tạo định kỳ, kiểm tra thực tế và cập nhật theo từng loại máy cụ thể tại nhà máy (ví dụ: dây chuyền chiết rót, máy UHT, máy thổi chai PET trong ngành đồ uống). Mỗi thiết bị nên có quy trình LOTO riêng bằng văn bản, kèm sơ đồ điểm cách ly.

Áp dụng đúng quy trình LOTO giúp bảo vệ tính mạng người lao động, tránh ô nhiễm sản phẩm và đảm bảo tuân thủ pháp luật an toàn lao động tại Việt Nam cũng như yêu cầu SC/ISO/GMP.