Khóa & Treo thẻ an toàn (LOTO) trong ngành sản xuất dầu ăn

KHÓA VÀ TREO THẺ AN TOÀN (LOTO) TRONG NGÀNH SẢN XUẤT DẦU ĂN

I. Bối cảnh thực hiện và Sự cần thiết

Ngành sản xuất dầu ăn là ngành công nghiệp nền tảng đảm bảo nhu cầu thiết yếu trong chế biến thực phẩm và là mắt xích quan trọng trong chuỗi giá trị nông nghiệp. Năm 2024, tổng sản lượng dầu ăn của Trung Quốc đạt 41,5 triệu tấn, trong đó dầu nành, dầu hạt cải và dầu lạc chiếm hơn 75%. Tỷ lệ tự cung tự cấp dầu ăn đã tăng lên rõ rệt, góp phần quan trọng vào an ninh cung ứng thực phẩm.

1. Đặc điểm cốt lõi của ngành:

Ngành sản xuất dầu ăn có đặc thù là "Chuỗi quy trình dài (Chiết xuất dầu → Tinh luyện: Khử keo / Khử axit / Khử mùi → Đóng chai), mật độ thiết bị nhiệt độ cao dày đặc (Tháp khử mùi lên tới 240-260°C, trục ép nhiệt độ cao), sử dụng hóa chất tinh luyện (Natri Hydroxit, đất sét hoạt tính) và nhiều thiết bị tiếp xúc trực tiếp với thực phẩm".

Trong các kịch bản bảo trì, sửa chữa (như thay trục máy ép, bảo dưỡng tháp khử mùi, bảo trì bồn chứa dung dịch kiềm), các nguồn Năng lượng nguy hiểm kết hợp với rủi ro về "An toàn thực phẩm và Bỏng nhiệt độ cao". Nếu không thực hiện Cách ly nguồn năng lượng (ví dụ: máy ép chưa được khóa trục, tháp khử mùi chưa hạ nhiệt), rất dễ dẫn đến các tai nạn như "Kẹp cơ khí, bỏng nhiệt, rò rỉ ăn mòn do kiềm", đồng thời có thể gây nhiễm chéo lô sản phẩm (như kiềm lẫn vào dầu thành phẩm).

LOTO chính là hàng rào phòng thủ ba lớp: "An toàn nhân sự + An toàn thực phẩm + Bảo vệ thiết bị".

2. Các loại Năng lượng nguy hiểm:

- Năng lượng chính: Điện năng (Hệ thống điều khiển máy ép, động cơ thiết bị tinh luyện); Cơ năng (Trục máy ép, băng tải xoắn, bánh răng truyền động dây chuyền đóng chai); Nhiệt năng (Tháp khử mùi, thiết bị trao đổi nhiệt, nồi rang).

- Năng lượng phụ: Hóa năng (Dung dịch kiềm tinh luyện, chất tẩy màu, phản ứng oxy hóa tỏa nhiệt của nguyên liệu dầu); Năng lượng thủy lực (Hệ thống thủy lực của máy ép).

II. Các điểm cách ly tham khảo

III. Lợi ích khi thực hiện

- Bảo vệ an toàn ba lớp: Bảo vệ nhân viên khỏi tai nạn kẹp cơ khí, bỏng nhiệt, ăn mòn hóa chất; Tránh hư hỏng các thiết bị cốt lõi như máy ép, tháp khử mùi; Ngăn ngừa rò rỉ hóa chất (kiềm), dầu dư thừa gây ô nhiễm thành phẩm, đáp ứng nhu cầu "Nhân sự + Thực phẩm + Thiết bị" của ngành.

- Tuân thủ quy định và chứng nhận: Đáp ứng các tiêu chuẩn OSHA, ISO và Luật An toàn sản phẩm, Luật An toàn thực phẩm hiện hành. Đối với doanh nghiệp dầu ăn, tuân thủ LOTO là hạng mục kiểm duyệt cốt lõi để đạt được các chứng nhận an toàn sản xuất (như SC, HACCP).

- Giảm thiểu tổn thất chi phí: Giảm chi phí bồi thường tai nạn lao động, chi phí sửa chữa thiết bị (ví dụ: bảo trì tháp khử mùi khi chưa hạ nhiệt làm hỏng ống gia nhiệt có chi phí rất cao), đồng thời tránh việc phải hủy bỏ toàn bộ lô dầu thành phẩm do nhiễm bẩn hóa chất.

- Nâng cao uy tín thương hiệu: Nâng cao mức độ quản lý an toàn và thực phẩm giúp tăng niềm tin của người tiêu dùng (nhãn dán "Không tai nạn + Không ô nhiễm" hỗ trợ xây dựng thương hiệu dầu ăn cao cấp), đồng thời đáp ứng tiêu chuẩn đầu vào của các khách hàng xuất khẩu (như EU, Đông Nam Á).

IV. Đề xuất Thiết bị khóa an toàn LOTO

Dưới đây là bảng tổng hợp các thiết bị khóa an toàn LOTO chuyên dụng cho ngành sản xuất dầu ăn, được trình bày dưới dạng bảng để thuận tiện cho việc mua sắm (Procurement) và đào tạo tại nhà máy.

Bảng Đề xuất Thiết bị khóa an toàn LOTO (LOTO Hardware Selection)

Các tùy chọn nâng cao cho Quản lý an toàn (EHS):

1. Hệ thống chìa khóa (Key System):

- KD (Keyed Different): Mỗi ổ khóa một chìa riêng biệt (Phổ biến nhất).

- KA (Keyed Alike): Một chìa mở được nhiều khóa (Dùng cho một cá nhân giữ nhiều ổ khóa).

- MK (Master Key): Chìa chủ có thể mở được tất cả các khóa (Dành cho Trưởng phòng EHS hoặc Quản đốc trong trường hợp khẩn cấp).

2. Tùy chỉnh cá nhân hóa:

- Khắc Laser: Khắc tên nhân viên hoặc số định danh lên thân ổ khóa để tránh nhầm lẫn.

- Màu sắc: Phân loại theo bộ phận (Ví dụ: Màu đỏ cho Cơ khí, Màu xanh cho Điện, Màu vàng cho Vận hành).

⚠ Lưu ý từ Chuyên gia EHS:

- Mỗi Nhân viên được ủy quyền (Authorized Employee) sử dụng 01 ổ khóa an toàn cá nhân.

- Không dùng ổ khóa LOTO cho mục đích khác ngoài cách ly nguồn năng lượng.

- Thẻ cảnh báo an toàn phải ghi rõ: Tên người khóa – bộ phận – thời gian – lý do khóa.

- Áp dụng khóa nhóm khi có từ 2 người trở lên cùng thực hiện công việc.

Việc trang bị thiết bị khóa chỉ là điều kiện cần. Để đảm bảo an toàn tuyệt đối, nhà máy cần xây dựng Quy trình LOTO chuẩn (SOP) và thực hiện Thử nghiệm không năng lượng (Verify/Try-out) trước khi bắt đầu làm việc.

Quy trình Khóa & Treo thẻ an toàn (LOTO) chi tiết 

(Dựa trên tiêu chuẩn OSHA 1910.147 – Kiểm soát năng lượng nguy hiểm, được điều chỉnh phù hợp với thực tế nhà máy công nghiệp tại Việt Nam. Quy trình này áp dụng cho Nhân viên được ủy quyền thực hiện bảo trì, sửa chữa, vệ sinh thiết bị.)

Quy trình LOTO tiêu chuẩn thường được thực hiện theo 8–9 bước chính (tùy theo độ phức tạp của thiết bị). Dưới đây là quy trình đầy đủ, rõ ràng, dễ đào tạo và áp dụng thực tế tại nhà máy Việt Nam (đặc biệt ngành dầu ăn, chế biến thực phẩm, sản xuất).

Phần 1: Chuẩn bị trước khi thực hiện LOTO

Trước khi bắt đầu, Nhân viên được ủy quyền phải:

- Xác định tất cả nguồn năng lượng nguy hiểm liên quan đến thiết bị (điện, cơ, nhiệt, thủy lực, hóa chất, hơi, khí nén, trọng lực, v.v.).

- Xem lại quy trình LOTO cụ thể của thiết bị (nếu có SOP bằng văn bản).

- Thông báo cho tất cả Nhân viên bị ảnh hưởng (Affected Employees) về việc thiết bị sẽ bị khóa và lý do.

- Chuẩn bị đầy đủ thiết bị khóa an toàn (ổ khóa cá nhân, thẻ cảnh báo, thiết bị khóa van, cầu dao, hasp nhóm, v.v.).

Phần 2: Quy trình thực hiện LOTO (8 bước chính)

Bước 1: Chuẩn bị và thông báo 

Thông báo cho tất cả nhân viên bị ảnh hưởng và các bộ phận liên quan về kế hoạch bảo trì/sửa chữa. Đảm bảo mọi người hiểu thiết bị sẽ bị cách ly và không được vận hành.

Bước 2: Tắt thiết bị (Shut down the machine) 

Tắt máy/máy móc theo quy trình vận hành bình thường. Sử dụng nút dừng khẩn cấp nếu cần, nhưng không dùng nút dừng khẩn cấp làm phương thức cách ly chính.

Bước 3: Cách ly nguồn năng lượng (Isolate the energy sources) 

Ngắt hoàn toàn tất cả nguồn năng lượng nguy hiểm:

- Tắt cầu dao/aptomat, rút phích cắm (nếu áp dụng).

- Đóng van (hóa chất, hơi, khí nén, nước).

- Ngắt các nguồn cơ học, thủy lực, nhiệt (xả áp, xả nhiệt dư, hạ các bộ phận treo). Thực hiện theo danh sách điểm cách ly tham khảo (ví dụ: trong ngành dầu ăn: bồn chứa, tháp khử mùi, máy ép, hệ thống hơi…).

Bước 4:  Xả năng lượng tích trữ (Release stored or residual energy) 

Xả hết năng lượng còn tồn dư để tránh giải phóng bất ngờ:

- Xả áp suất khí nén, thủy lực.

- Xả nhiệt (làm nguội tháp khử mùi, chảo rang).

- Hạ các bộ phận nâng, chặn bánh răng, vít tải.

- Xả hóa chất dư trong đường ống/bồn.

Bước 5: Áp dụng thiết bị khóa an toàn (Apply lockout devices) 

Sử dụng ổ khóa an toàn cá nhân (mỗi người một khóa riêng, chìa khóa chỉ người đó giữ). Khóa tại tất cả các điểm cách ly (cầu dao, van, công tắc…). Trong trường hợp khóa nhóm (Group Lockout):

- Sử dụng hộp khóa nhóm (group lockbox).

- Trưởng nhóm khóa chính → cho chìa các khóa cách ly vào hộp → mọi thành viên khóa cá nhân lên hộp.

Bước 6: Treo thẻ cảnh báo an toàn (Apply tagout devices) 

Gắn thẻ cảnh báo vào mỗi điểm đã khóa. Trên thẻ phải ghi rõ:

- Tên thiết bị/máy.

- Họ tên người thực hiện khóa.

- Bộ phận.

- Thời gian bắt đầu khóa.

- Lý do khóa (bảo trì, sửa chữa…). Thẻ phải dễ nhìn, bền, chống rách.

Bước 7: Xác nhận cách ly hiệu quả (Verify isolation – thử nghiệm) 

Đây là bước bắt buộc và cực kỳ quan trọng!

- Thử khởi động thiết bị (nhấn nút start) để kiểm tra không hoạt động.

- Kiểm tra đồng hồ đo áp suất, nhiệt độ, dòng điện về 0.

- Trả các nút điều khiển về vị trí “OFF/Neutral”. Nếu thiết bị vẫn có dấu hiệu hoạt động → quay lại bước 3–4 kiểm tra lại.

Bước 8: Thực hiện công việc bảo trì/sửa chữa 

Chỉ khi xác nhận an toàn tuyệt đối mới bắt đầu công việc. Trong quá trình làm việc:

- Không tháo khóa/thẻ của người khác.

- Nếu công việc kéo dài qua ca → chuyển giao khóa nhóm theo quy trình.

- Giữ khu vực sạch sẽ, không để dụng cụ thừa.

Phần 3: Quy trình gỡ LOTO (Return to service – 4 bước)

Sau khi hoàn thành công việc:

- Kiểm tra hoàn tất công việc Dọn dẹp dụng cụ, vật liệu thừa. Đảm bảo thiết bị ở trạng thái sẵn sàng vận hành.

- Kiểm tra khu vực an toàn Tất cả nhân viên ra khỏi khu vực nguy hiểm. Xác nhận không còn ai ở vị trí nguy hiểm.

- Gỡ khóa & thẻ (Remove lockout/tagout devices)Chỉ người đã gắn khóa mới được phép gỡ khóa của mình. Gỡ theo thứ tự ngược lại (bắt đầu từ các điểm cuối cùng). Trong khóa nhóm: chỉ gỡ khóa nhóm khi tất cả thành viên đã gỡ khóa cá nhân.

- Khởi động lại thiết bị Thông báo cho tất cả nhân viên bị ảnh hưởng. Khởi động theo quy trình bình thường. Quan sát kiểm tra thiết bị hoạt động ổn định.

Cảnh báo nghiêm trọng (WARNING):

- Không bao giờ bỏ qua bước xác nhận cách ly (bước 7) – đây là nguyên nhân chính gây tai nạn chết người do LOTO không hiệu quả.

- Mỗi người chỉ sử dụng ổ khóa cá nhân (không dùng chung chìa khóa).

- Nếu phát hiện vi phạm LOTO → dừng ngay công việc, báo cáo lãnh đạo và kiểm tra lại toàn bộ quy trình.

Quy trình này phù hợp để sử dụng trong tài liệu đào tạo, SOP nội bộ nhà máy, slide PowerPoint hoặc in ấn tại khu vực thiết bị tại Việt Nam. Nếu thiết bị phức tạp (nhiều nguồn năng lượng), cần lập SOP LOTO cụ thể bằng văn bản cho từng máy theo yêu cầu của OSHA và Luật An toàn, vệ sinh lao động Việt Nam.